Η Ιστορία στο Κόκκινο για τη σχέση δημοκρατίας και χώρου την Κυριακή 26 Ιουλίου

Κυριακή 26 Ιουλίου 13.00 - 14.00 Στο Κόκκινο 105,5

Παρεμβάσεις στο κέντρο της Αθήνας: επαναπροσδιορίζοντας τα δικαιώματα των πολιτών στον δημόσιο χώρο

Συζητούν ο Κωστής Χατζημιχάλης και ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης

O Βαγγέλης Καραμανωλάκης συζητά με τον Κωστή Χατζημιχάλη για τη σχέση δημοκρατίας και χώρου στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα. Τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης με σκοπό την αντιμετώπιση της πανδημίας, ο νόμος για τις διαδηλώσεις και ο Μεγάλος Περίπατος αναλύονται ως στοιχεία μιας ευρύτερης κρατικής πολιτικής με στόχο τον περιορισμό των δικαιωμάτων των πολιτών στον δημόσιο χώρο. Η μετατροπή του κέντρου της Αθήνας σε τουριστικό προορισμό, η απαξίωση προηγούμενων χρήσεών του, ο περιορισμός των διαδηλώσεων και η γκετοποίηση των Εξαρχείων αναδεικνύονται σε κόμβους αυτής της πολιτικής που επαναπροσδιορίζει τη σχέση δημοκρατίας και χώρου.


Φοιτητική πορεία στην οδό Σόλωνος ενάντια στην ψήφιση του Ν. 815, 1979 (ΑΣΚΙ / Φωτογραφικό Αρχείο περιοδικού "Αντί")

Άμεση δράση 6 (του Θανάση Τσακίρη)

Προηγούμενα http://tsakthan.blogspot.gr/2018/03/5.html

Το φαινόμενο των τελευταίων χρόνων είναι η συμβολή του διαδικτύου και ειδικότερα, πιο πρόσφατα, των λεγόμενων social media στην αναδιαμόρφωση των μορφών και του περιεχομένου της πολιτικής και της κοινωνικής δράσης. Η «ψηφιακή δημοκρατία» ορίζεται ως η χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας (ICT) και της διαμεσολαβούμενης από ηλεκτρονικούς υπολογιστές επικοινωνίας (CMC) σε όλα τα είδη των μέσων (π.χ. διαδίκτυο, διαδραστική μετάδοση και ψηφιακή τηλεφωνία) (Hague & Loader,1999) με στόχο την ενίσχυση της Πολιτικής ή της συμμετοχής των πολιτών στην δημοκρατική επικοινωνία (Hacker and van Dijk, 2000). Αμφιβητήσεις αυτής της αισιόδοξης και τεχνολογο-ντετερμινιστικής άποψης υπάρχουν πολλές και εστιάζονται στον απλό συλλογισμό ότι δεν αρκεί μια τεχνολογική εξέλιξη των μέσων επικοινωνίας όσο εντυπωσιακή και αν είναι αυτή για να εντάξει στην Πολιτική μέχρι πρότινος αποκλεισμένες μάζες ή ομάδες πολιτών (Matthew Hindman 2009). Το «ψηφιακό χάσμα» ορίζεται ως η ελάχιστη ή μηδαμινή πρόσβαση και συμμετοχή σε ψηφιακά μέσα και διαδίκτυο των μη προνομιούχων κοινωνικών στρωμάτων (Norris, 2001). Παρ’ ότι τα χάσματα έχουν πρόσφατα γεφυρωθεί με τη μαζική χρήση Η/Υ και διαδικτύου στην εκπαίδευση και την αύξηση της πρόσβασης για πολλές αποκλεισμένες ομάδες, παραμένουν έντονες ανισότητες ως προς τη φυλή, την ηλικία και την εκπαίδευση. Άλλοι θεωρούν ότι με τη «μεταφορά» των παραδοσιακών τρόπων άσκησης Πολιτικής στο διαδίκτυο και τη λογική “business as usual” το διαδίκτυο δεν μπορεί να γίνει κατανοητό από τα στρώματα αυτά ως πεδίο στο οποίο θα παρεμβαίνουν για να την επηρεάσουν. Επίσης η εισβολή της αγοράς στο χώρο των Η/Υ και ιδίως του διαδικτύου συνεπάγεται την κυριαρχία του μεγάλου κεφαλαίου με την εμπορευματοποίηση του χώρου. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι τα ακροατήρια των μέσων κατακερματίζονται σε εκατομμύρια ομάδες με αποτέλεσμα την μείωση έως εξαφάνιση των πολιτικών και άλλων γενικών διαμεσολαβητών ομάδων συμφερόντων οδηγώντας στην γενική αύξηση των καταστάσεων πόλωσης («κυβερνο-απαρτχάιντ» ή «κυβερνο-βαλκανιοποίηση»). Σημεία προβληματισμού και σκεπτικισμού είναι η ικανότητα των δημοκρατικών δυνάμεων να διαχέουν πληροφόρηση στο διαδίκτυο, η ικανότητα του διαδικτύου να ενώσει ανθρώπους από διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα και το μέλλον του διαδικτύου σε ένα ολοένα και πιο καθαρό καπιταλιστικό σύστημα που προωθείται με την πολιτική της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης (Papacharissi, 2010). Απέναντι στους δυστοπικούς αυτούς λόγους αντιπαρατίθεται μια γραμμή έρευνας που υποστηρίζει ότι η «αποδιαμεσολάβηση» δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό φαινόμενο καθώς καθιστά πολύ πιο εύκολη μέσω του διαδικτύου την δημιουργία πιο ευέλικτων οργανωτικά ομάδων εξουδετερώνοντας σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές ελίτ και τη χειραγώγηση των πολιτών από αυτές. Οι κριτικοί αυτοί φέρουν τα σημαντικά παραδείγματα του κινήματος των Ζαπατίστας και τη μάχη του Seattle που είχε ως αποτέλεσμα τη διακοπή της συνεδρίασης του Παγκόσμιο Οργανισμού Εμπορίου το 1999. Τέλος, υπήρξαν και μελέτες που έδειξαν πως το διαδίκτυο προσφέρει πολύ περισσότερες πολιτικές γνώσεις και πληροφορίες στους ήδη πολιτικά κινητοποιημένους πολίτες.

Ο ψηφιακός ακτιβισμός εμφανίστηκε ταυτόχρονα με την καθιέρωση των Η/Υ και την δικτύωσή τους και ορίζεται ως «η χρήση από τους ακτιβιστές των κινημάτων βάσης των ψηφιακών τεχνολογιών για εκστρατείες πολιτικής και κοινωνικής αλλαγής».[1] Οι παλιότερες εκτός διαδικτύου (off-line) βασικές μορφές δράσης των ακτιβιστών που περιγάψαμε παραπάνω ήταν μέρος του ρεπερτορίου δράσης για πολλές δεκαετίες προτού εφευρεθούν το διαδίκτυο, το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, το κινητό τηλέφωνο και τα κοινωνικά μέσα. Έτσι, νέα ερωτήματα τίθενται στον ερευνητικό και τον δημόσιο διάλογο:

• Tο Διαδίκτυο ως πολύπλοκο αλληλοδιαδραστικό μέσο επικοινωνίας επικοινωνίας πολλών με πολλούς το καθιστά ένα πολύ πιο ριζοσπαστικό μέσο σε σχέση με τα παλιότερα;.
• Πώς οι ίδιες οι ομάδες πίεσης, συμφερόντων και κοινωνικά κινήματα αντιλαμβάνονται την παρέμβασή τους σε σχέση με το διαδίκτυο και πώς (δι)αντιδρούν;
• Όσον αφορά κοινωνικά μέσα όπως μια σελίδα στο Facebook αυτή ανταποκρίνεται στο επίπεδο δέσμευσης των εμφανιζόμενων ως μελών της ως προς τον κοινωνικό-πολιτικό σκοπό της, ή μήπως, αντίθετα η ευκολία δήλωσης δέσμευσης στο σκοπό online δεν ανταποκρίνεται στο ίδιο επίπεδο αφοσίωσης στον ίδιο σκοπό στην πραγματική ζωή;

Παρ’ ότι τα ερωτήματα αυτά δεν είναι εύκολο να απαντηθούν συναντάμε ορισμένες σκέψεις στην την πρώιμη βιβλιογραφία. Αρχικά διατυπώνθηκε η άποψη περί «υβριδοποίησης» καθώς συντελούνται μια σειρά από διεργασίες:

-Στα πολιτικά κόμματα παρατηρείται σύγκλιση με όρους σκοπών και στόχων, κοινωνικής βάσης υποστήριξης, τακτικών και επίδρασης στη χάραξη ή/και εφαρμογή πολιτικής

-Όσον αφορά τα κοινωνικά κινήματα αυτά ενσωματώνονται συχνά στους θεσμούς διαμόρφωσης πολιτικής (π.χ. εργατικά συνδικάτα και εσχάτως μεγάλο μέρος των οικολογικών οργανώσεων)

-Οι ομάδες συμφερόντων, που δεν χρησιμοποιούσαν τέτοιες μορφές αγώνα, καλούν τα μέλη τους σε κινητοποιήσεις κοινωνικο-κινηματικού χαρακτήρα αλλά απευθύνονται και σε ευρύτερο κοινό (π.χ. ΕΣΕΕ και ΓΣΕΒΕΕ στις κινητοποιήσεις για την οικονομική πολιτική και το ασφαλιστικό)

-Τα πολιτικά κόμματα, με τη σειρά τους, δεν μπορούν να διατηρήσουν τη συνοχή τους ως κόμματα του κράτους και της διαχείρισής του και χάνουν την παλιότερη στενή επαφή με την κοινωνική βάση τους. Η βάση των κομμάτων κινητοποιείται ολοένα και συχνότερα εναντίον των πολιτικών που εφαρμόζονται από τα κρατικά-κομματικά επιτελεία της κυβέρνησης. Δεν μπορούμε να τραβήξουμε απόλυτες διαχωριστικές γραμμές στο επίπεδο της θεωρίας και της έρευνας ανάμεσα σε κόμμα-ομάδα συμφερόντων-κοινωνικό κίνημα και χρειάζεται να μελετάμε τις αλληλεπιδράσεις τους και να λαμβάνουμε υπόψη την οικονομική συγκυρία, το νομικό πλαίσιο αλλά και την πολιτική κουλτούρα του συγκεκριμένου κάθε φορά κοινωνικού σχηματισμού μαζί με το διεθνές γίγνεσθαι.

Συνεχίζεται...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

---

[1] Βλ. http://www.slideshare.net/MaryCJoyce/digital-activism-power-how-to-change-the-world?src=related_normal&rel=1510325 .

- Barry N. Hague and Brian D.Loader, eds. (1999 ) Digital Democracy: Discourse and Decision Making in the Information Age. New York: Routledge
- Kenneth L. Hacker and Jan A G M van Dijk ((eds) (2001) Digital Democracy: Issues of Theory and Practice, 
Thousand Oaks CA: Sage
- Matthew Hindman (2009) The Myth of Digital Democracy, Princeton , NJ: Princeton University Press
- Pippa Norris (2001) Digital Divide: Civic Engagement, Information Poverty, and the Internet Worldwide, Cambridge :Cambridge University Press

Άμεση δράση 4 (του Θανάση Τσακίρη)

Προηγούμενα http://tsakthan.blogspot.gr/2018/03/3_6.html

Τα νέα εργατικά σωματεία και τα νέα οργανωτικά μορφώματα (επιτροπές εναντίον του μνημονίου, ενώσεις μεταναστών κ.ά.) πολύ συχνά καταφεύγουν στη λογική της πολιτικής ανυπακοής χρησιμοποιώντας τρόπους δράσης όπως η κατάληψη χώρων και κτιρίων,  οι καθιστικές διαμαρτυρίες,  η μακρόχρονη μαζική απεργία πείνας κλπ.  Σε συγκυρία οικονομικής κρίσεις, σωματεία ιδιωτικών ταχυδρομικών εταιρειών, καταστημάτων ταχείας εστίασης, μαγείρων και σερβιτόρων, νέων τηλεπικοινωνιακών εταιρειών, call-centers, βιβλιοπωλείων κ.ά. εκτός από τη χρήση του όπλου της απεργίας και των στάσεων εργασίας, καταφεύγουν συχνά σε αποκλεισμούς δρόμων και καταστημάτων, καταλήψεις και καθιστικές διαμαρτυρίες προκειμένου να πιέσουν τους εργοδότες τόσο στο δημόσιο τομέα (π.χ. εργαζόμενοι προγραμμάτων stage, συμβασιούχοι) όσο και στον ιδιωτικό τομέα. 

Πώς οργανώνονται τα νέα σωματεία; Ένας νέος τρόπος οργάνωσης των επισφαλώς εργαζομένων είναι η δημιουργία «συνελεύσεων βάσης» και η συγκρότηση «νέων σωματείων» καθώς συχνά τα παραδοσιακά συνδικάτα των μισθωτών με μόνιμη απασχόληση δεν εγγράφουν τους νέους εργαζόμενους στη δύναμή τους με το αιτιολογικό ότι δεν υπάγονται στον ίδιο εργοδότη αλλά σε εργολάβους-εργοδότες ή σε ιδιωτικά γραφεία εργασίας. Ένα παράδειγμα «συνέλευσης βάσης» που έχει πλέον εξελιχθεί σε νέου τύπου σύλλογο είναι η «Πρωτοβουλία Μεταφραστών-Επιμελητών» που ονομάζεται, νόμιμα πλέον, «Σύλλογος  Μεταφραστών – Επιμελητών – Διορθωτών (ΣΜΕΔ).» Λόγω της χωρικής διασποράς των υποψήφιων μελών του ο Σύλλογος δημιούργησε μια ιστοσελίδα με αυτόματη ενημέρωση των μελών μέσω των ηλεκτρονικών διευθύνσεων για τις διαδικασίες κατάρτισης του καταστατικού του Συλλόγου στις οποίες παρενέβαιναν αποστέλλοντας προς συζήτηση προτάσεις και εναλλακτικά σχέδια.  Στο χώρο των μισθωτών, όλος αυτός o κόσμος δεν καλύπτεται από την επίσημη συνδικαλιστική εκπροσώπηση και με αυτοοργάνωση δημιουργεί νέα σωματεία (π.χ. χώρος τηλεπικοινωνιών, πληροφορική, τράπεζες και χρηματοπιστωτικές εταιρείες, δηλαδή σε σχετικά νέους οικονομικούς κλάδους).

Μια ενδιαφέρουσα για τα ελληνικά δεδομένα κινητοποίηση ήταν η συγκρότηση και δράση επιτροπών ανέργων (π.χ. Θεσσαλονίκη, Ηράκλειο Κρήτης, Χανιά κ.α.), καθώς δεν έχει υπάρξει κίνημα ανέργων στην Ελλάδα ως τώρα. Οργανώνουν ανεξάρτητες ενέργειες συμβολικού και μαζικού χαρακτήρα όπως η συγκέντρωση έξω από το παράρτημα του ΟΑΕΔ στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και οι παρεμβάσεις για τα εισιτήρια στις αστικές συγκοινωνίες. 

Σημαντική εκδήλωση διαμαρτυρίας ήταν η απεργία πείνας 300 μεταναστών που ταξίδεψαν από τα Χανιά στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη το πρώτο δίμηνο του 2011. Επρόκειτο για την μαζικότερη απεργία πείνας στην ευρωπαϊκή ιστορία. Κύριος οργανωτής ήταν το «Φόρουμ Μεταναστών Κρήτης» σε συνεργασία με την «Επιτροπή Αλληλεγγύης»  και οι απεργοί πείνας απαιτούσαν από το κράτος να σταματήσει να τους αντιμετωπίζει ως «παράνομους μετανάστες» και να τους χορηγήσει στάτους μόνιμου κατοίκου καθώς οι περισσότεροι εργάζονταν στην Ελλάδα πάνω από 6 χρόνια. Η δραματική αυτή απεργία έληξε μετά από 34 ημέρες έντασης μεταξύ από τη μια πλευρά του κράτους και των κυρίαρχων πολιτικών κομμάτων συνεπικουρούμενων από το μεγαλύτερο μέρος των έντυπων και, κυρίως, των ραδιοτηλεοπτικών ΜΜΕ και από την άλλη των μεταναστευτικών και αντιρατσιστικών οργανώσεων.

Τέλος, σημαντική είναι η κινητοποίηση στη βάση της πολιτικής ανυπακοής του κινήματος άρνησης πληρωμής τελών διοδίων και εισιτηρίων αστικής συγκοινωνίας. Το κίνημα «Δεν Πληρώνω, Δεν Πληρώνω» περιλαμβάνει πλήθος ενεργών οργανώσεων και ομάδων ακτιβιστών αλλά και πολιτών που παίρνουν μέρος ευκαιριακά με αφορμή το επίμαχο θέμα. 

Οι ομάδες αυτές συντονίζουν τις προσπάθειές τους μέσω επιτροπών που είναι ανοιχτές σε κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για συμμετοχή στις κινητοποιήσεις. Το κίνημα στηρίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στο διαδίκτυο παρέχοντας πληροφορίες και υλικό (εφημερίδες, φέιγ-βολάν, φυλλάδια, ανακοινώσεις και δελτία τύπου των τοπικών επιτροπών και του συντονιστικού οργάνου) σε κάθε ενδιαφερόμενο καθώς και νομικές οδηγίες για χρήση στη στιγμή της αντιμετώπισής τους από τις κρατικές και ιδιωτικές κατασταλτικές αρχές (ελεγκτές, τροχαία, αστυνομία) και, τέλος, για την αμφίδρομη έκφραση απόψεων και προτάσεων (chatrooms, βιβλία επισκεπτών). Το ίδιο υλικό σε έντυπη μορφή μοιράζεται στους σταθμούς του μετρό και στα λεωφορεία καθώς και στους σταθμούς διοδίων, όπου τα μέλη του κινήματος «σηκώνουν τις μπάρες» για την δωρεάν διέλευση των οχημάτων και μπλοκάρουν τα μηχανήματα ακύρωσης εισιτηρίων. Η στρατηγική και τακτική του κινήματος «Δεν Πληρώνω-Δεν Πληρώνω» για την επίτευξης μιας προσωρινής νίκης σε ένα από τα μέτωπα που έχει ανοίξει φαίνεται να αποδίδει, αν συσχετίσουμε την ανακοίνωση της κυβέρνησης ότι θα μειώσει τις τιμές διοδίων σε υπό κατασκευή τμήματα των εθνικών οδών με τη μαζικοποίηση των κινητοποιήσεων.[1] 

---

[1] Βλ.  Tsakiris Athanasios & Aranitou Valia (2011), ο.π.

Συνεχίζεται...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Άμεση δράση 3 (του Θανάση Τσακίρη)

Προηγούμενα http://tsakthan.blogspot.gr/2018/03/2_5.html

Τα κινήματα μπορεί να στοχεύουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, ομάδες ή επιχειρηματικές ή κρατικές οργανώσεις  που συμβολίζουν την κύρια πηγή αυτής της επίθεσης (π.χ τράπεζες πρόσφατα λόγω κρίσης δέχθηκαν μαζικές συμβολικές επιθέσεις). Στα παραδείγματα μη βίαιης άμεσης δράσης συγκαταλέγονται οι απεργίες, οι καταλήψεις χώρων εργασίας ή/και η αυτοδιαχείριση της επιχείρησης, οι καθιστικές διαμαρτυρίες, ορισμένες μορφές σαμποτάζ, οι μαζικές εκδηλώσεις πολλαπλών μορφών που περιλαμβάνουν συναυλίες, θέατρο δρόμου, και άλλα χάπενινγκ. Άμεση δράση είναι και η κινητοποίηση, αυθόρμητη ή οργανωμένη, των ανθρώπων  που για να λύσουν συλλογικά ένα κοινωνικό πρόβλημα δεν περιμένουν την συχνά δυσκίνητη κρατική μηχανή ή τις μεγάλες εταιρείες να κινηθούν π.χ. ομάδες αντιμετώπισης των καταστροφικών συνεπειών του τυφώνα Κατρίνα στις ΗΠΑ.

Η πολιτική ανυπακοή είναι η ενεργή και δημοσίως διακηρυγμένη άρνηση υπακοής σε νόμους και διαταγές μιας κυβέρνησης ή κατοχικής δύναμης. Η ειδοποιός διαφορά με την «άμεση δράση» είναι η αποδοχή από τον ακτιβιστή του ενδεχόμενου της σύλληψης και της καταδίκης του, ενώ οι ακτιβιστές που χρησιμοποιούν την «άμεση δράση» συχνά προσπαθούν να αποφύγουν τις νομικές συνέπειες (Tsakiris, A. and Aranitou, V., 2011. ‘Can’t pay? Don’t pay!: Civil Disobedience Movements and Social Protest in Greece during the Memorandum Era, paper presented at the 16thAlternative Futures and Popular Protest Conference, Manchester, 18–20 April.).

Οι ομάδες που οργανώνονται στη λογική της άμεσης δράσης είναι αυτόνομες. Προωθούν τον οριζόντιο συντονισμό με τις συγγενικές τους ομάδες από πλευράς στόχων και στην πιο οργανωμένη τους μορφή καταλήγουν σε συγκρότησης μιας χαλαρής δομικά συνομοσπονδίας με «συσπειρώσεις» βάσης που συντονίζονται και οργανώνονται με μη ιεραρχικές δομές. Η συνεργασία τους μπορεί να καταστεί μόνιμη αλλά συχνά γίνεται επί τούτου για συγκεκριμένο στόχο ή ενέργεια. Το κοινό στοιχείο μπορεί να είναι ένας κοινός στόχος (π.χ. μπλοκάρισμα αντιπεριβαλλοντικών έργων), μια κοινή κοσμοαντίληψη (π.χ. οικολογία), κοινή καταγωγή (π.χ. Ένωση Αφρικανών Γυναικών).   

Το «Συντονιστικό Όργανο» είναι η συνένωση των συσπειρώσεων και των ομάδων άμεσης δράσης σε ένα συμβούλιο όπου συμμετέχουν ισότιμα με έναν εκπρόσωπό της καθεμιά. Συνήθως τα συντονιστικά όργανα είναι προσωρινά σώματα που συγκροτούνται αποκλειστικά για ένα σκοπό (π.χ. Συντονιστική Επιτροπή  Φορέων & Κατοίκων Β.Α. Αττικής[1] ) ή για μία εκδήλωση (πχ  διενέργεια συνεδρίου επιστημονικών και οικολογικών οργανώσεων). 

Συνεχίζεται...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

---

[1] http://diodiastop.blogspot.com 

Άμεση δράση 2 (του Θανάση Τσακίρη)

Προηγούμενα http://tsakthan.blogspot.gr/2018/02/1_28.html 

  

Άμεση δεν είναι μόνο η αδιαμεσολάβητη δράση αλλά και αυτή που εκδηλώνεται σε πολύ σύντομο διάστημα από τον εντοπισμό ενός κοινωνικού προβλήματος ή μια επίθεση από το κράτος ή τον εργοδότη εναντίον μιας κοινωνικής ομάδας ή μιας ομάδας εργαζομένων. Η υποχώρηση του κράτους από τομείς της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας μετά τη δεκαετία του 1970 ώθησε εργαζόμενους σε χρήση νέων μορφών άμεσης δράσης. Η κατίσχυση της νεοφιλελεύθερης πολιτικής, η τεχνολογική ανεργία και η παγκοσμιοποίηση προκάλεσαν μαζικές αντιδράσεις. Η μαζική ανεργία και εργασιακή επισφάλεια περιθωριοποιούν εργαζόμενους και μέλη τα «μεσαίας τάξης» ενώ οι ιδιοκτήτες-μέτοχοι και οι διευθυντές των επιχειρήσεων πλουτίζουν σε βάρος τους. 

Τα εργατικά συνδικάτα προσκολλημένα στην στρατηγική της συνδιοίκησης δεν είδαν ότι οι πολιτικές ευκαιρίες για θεσμική δράση είναι ελάχιστες και ώθησαν στην άμεση δράση ως κύρια μορφή απάντησης. Οι σύνθετοι μηχανισμοί ριζοσπαστικοποίησης και άμεσης δράσης είναι συνάρτηση του κοινωνικο-ιστορικού πλαισίου κάθε χώρας. Οι κοινωνικοί δρώντες εκτιμούν το άνοιγμα ή το κλείσιμο των πολιτικών ευκαιριών που είναι διαθέσιμες και διαμορφώνουν τα περιθώρια και τα ρεπερτόρια δράσης. Η δημιουργία συνθηκών εκδημοκρατισμού συμβάλλει στη εξισορρόπηση των μορφών άμεσης δράσης καθιστώντας τες διαδικασίες ρουτίνας και δίνει τη δυνατότητα σε ποικίλες κοινωνικές ομάδες να χρησιμοποιήσουν μορφές όπως η διαδήλωση και η πορεία στους δρόμους της πόλης και η μαζική συγκέντρωση/κατάληψη χώρων παραγωγής πολιτικής.

Συχνά, η άμεση δράση δεν αφορά την πίεση για αλλαγή κρατικής πολιτικής ή της κοινής γνώμης αλλά την άμεση αλλαγή του περιβάλλοντος των μελών του κινήματος και αυτή θεωρείται η φιλοσοφία του νέου κύματος των κινημάτων. Oυσιαστικά οι άνθρωποι όταν αντιμετωπίζουν δομές άδικης εξουσίας δρουν ως εάν είναι ήδη ελεύθεροι.

Συνεχίζεται...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Άμεση δράση 1 (του Θανάση Τσακίρη)

Στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο καταφεύγουν στην «άμεση δράση» για να καταστεί ορατή η διεκδίκηση λύσεων από τις Αρχές στα κοινωνικά  προβλήματα που αποτελούν τη βάση της διαμαρτυρίας. «Άμεση δράση» είναι η αδιαμεσολάβητη δράση ατόμων, οργανώσεων ακόμη και κυβερνήσεων για την επίτευξη πολιτικών, οικονομικών ή κοινωνικών στόχων έξω από τους συνηθισμένους κοινωνικούς και πολιτικούς διαύλους. Η άμεση δράση ως θεωρία και μέθοδος δεν είναι καινούργια. Ορισμένες εργατικές ομάδες ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική υιοθετούσαν την άμεση δράση εναντίον των εργοδοτών και του κράτους χωρίς την παρέμβαση ενδιάμεσων πολιτικών οργανώσεων ή «αναποτελεσματικών» θεσμών (διαιτησία, συλλογική διαπραγμάτευση, συλλογικές συμβάσεις εργασίας). Μόνο ενεργώντας ως τάξη, θα μπορούσαν να ασκήσουν πίεση στους θεσμούς. 

Η δύναμη της άμεσης δράσης είναι συνάρτηση της συγκρουσιακότητάς της ή της έκτασης της παραβίασης της συνηθισμένης διαδικασίας επίλυσης πολιτικών συγκρούσεων. Αυτές τις μορφές αγώνα χρησιμοποιούν ακόμη αναγνωρισμένος από το πολιτικό σύστημα φορείς για τη διεκδίκηση αιτημάτων. Όμως, οι βραχυπρόθεσμα επιτευχθείσες πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές είναι  αποτελεσματικές όταν συνδυάζονται οι νέοι πολιτικοί και κοινωνικοί δρώντες με καινοτόμες μορφές διατύπωσης και διεκδίκησης αιτημάτων. Μεγάλα κοινωνικά κινήματα, όπως της καθολικής ψήφου, των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων ή του περιβάλλοντος προσέφυγαν σε μορφές άμεσης δράσης, όπως η απεργία, η γενική απεργία, το μποϊκοτάζ, και το σαμποτάζ, ενώ και οι άμεσες μεταρρυθμίσεις θεωρούνται βήματα προς την κατάργηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Οι δραστηριότητες σε αυτό το πλαίσιο( βίαιες και μη βίαιες) στοχεύουν πρόσωπα, ομάδες, θεσμούς που θεωρούνται επιθετικές προς τους δρώντες που χρησιμοποιούν μορφές άμεσης δράσης  Στην εποχή του βιομηχανικού καπιταλισμού η άμεση δράση υιοθετείτο κυρίως από ριζοσπάστες συνδικαλιστές και αναρχοσυνδικαλιστές, όπως οι Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου (IWW) στη Βόρεια Αμερική που σε προκήρυξή τους το 1910 πρωτοχρησιμοποίησαν τον όρο. 

Συνεχίζεται...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Ποια δημοκρατία; (του Θανάση Τσακίρη)

·       Το ερώτημα που θέτει η επίκαιρη συζήτηση, δηλαδή ποια δημοκρατία χρειαζόμαστε, ανοίγει διάπλατα το παράθυρο για περισσότερα ερωτήματα.

·       Το πρώτο ερώτημα είναι πόσα είναι τα μοντέλα δημοκρατίας και ποια είναι αυτά που ταιριάζουν στις σημερινές κοινωνίες.

·       Για να απαντήσουμε στο ερώτημα πρέπει  αναφερθούμε στην ιστορία των θεωριών περί δημοκρατίας.

·       Ας δούμε αρχικά τα κοινά χαρακτηριστικά τους.

·        Όλες οι θεωρίες απορρίπτουν την ιδέα ότι ένας άνθρωπος ή λίγοι έχουν δικαίωμα να κυριαρχούν και κυβερνούν τους υπόλοιπους, τους πολλούς.

·        Όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι.

·       Τους αξίζει να έχουν λόγο για τη διακυβέρνησή τους.

·       Κάθε μέλος μιας πολιτικής κοινότητας είναι εφοδιασμένο με την ικανότητα της λογικής σκέψης.

·       Μπορεί να κρίνει και αξιολογήσει τη δράση και τη συμπεριφορά των κυβερνώντων.

·       Οι άνθρωποι για να είναι στην πράξη ικανοί να εξασκήσουν την ικανότητα αυτή πρέπει να έχουν τα δικαιώματα της ελευθερίας του λόγου, του συνέρχεσθαι και της συνείδησης. Αυτή η μινιμαλ εκδοχή της δημοκρατίας έγινε το κέντρο της συζήτησης και κριτικής στη διάρκεια των αιώνων. Οι όροι και οι προϋποθέσεις της ύπαρξης και λειτουργίας της δημοκρατίας έγιναν θέμα ερμηνειών,  όπως και συνδέεται το ιδεώδες της δημοκρατίας με την πράξη των δημόσιων δημοκρατικών θεσμών.

Άλλοι θεωρούν ότι δημοκρατία είναι η προστασία της ελευθερίας από μια κυβέρνηση που ευνοεί τους κυρίαρχους και τους φίλους τους σε βάρος των υπολοίπων.

Άλλοι πιστεύουν ότι η δημοκρατία πρέπει να είναι η έκφραση των ανθρώπινων ενδιαφερόντων και να ανταποκρίνεται στα συμφέροντα των οργανωμένων ομάδων. 

 Κάποιοι θεωρούν πως στη δημοκρατία η κυβέρνηση πρέπει να είναι πολύ πιο ενεργή όσον αφορά τα προβλήματα των πιο ευάλωτων πολιτών.

Μερικοί λένε ότι το εμπόδιο στην δημοκρατική  ιδιότητα του πολίτη δεν προκύπτει μόνο από το κράτος αλλά και από την κοινωνία που με πολλούς τρόπους υποβιβάζουν την δημοκρατική εξισωτική αρχή.

Οι όροι που χρησιμοποιούνται για την αναγνώριση της δημοκρατίας όπως η ιδιότητα του πολίτη, η ελευθερία, η ισότητα και η συμμετοχή ερμηνεύονται διαφορετικά. Ας πάρουμε το παράδειγμα της ιδιότητας του πολίτη. Ο Αριστοτέλης θεωρούσε πολίτες όσους άνδρες διέθεταν ιδιωτική περιουσία. Σήμερα οι θεωρητικοί της δημοκρατίας αρνούνται αυτή τη σύνδεση. Όσον αφορά την ελευθερία ο Φρίντριχ Χάγιεκ, προπάτορας του νεοφιλελευθερισμού, θεωρούσε ότι οι δημοκρατικοί πολίτες πρέπει να έχουν κορυφαία  αξία την ελευθερία και να χρησιμοποιούν τους πόρους της δημοκρατίας για να αντιστέκονται στην διείσδυση του κράτους και της κυβέρνησης στις ιδιωτικές υποθέσεις. Απέναντι στις απόψεις του Χάγιεκ στάθηκαν οι κοινοτιστές που θεωρούσαν ότι οι ελεύθεροι πολίτες ανθίζουν μόνο στην κοινότητα με τις ισχυρές παραδόσεις όπου υπάρχει σεβασμός στο πολιτικό καθήκον. Απέναντι και στις αυτές τάσεις βρίσκονται πιο ριζοσπαστικές τάσεις που επιδιώκουν τη διεύρυνση των χώρων της δημοκρατίας πέρα από την ψήφο, δηλαδή η επιχείρηση, το πανεπιστήμιο, η οικογένεια κ.α.

Η εξουσία είναι το είναι το βασικό στοιχείο της Πολιτικής.  Δημοκρατική πολιτική όσο το δυνατόν πιο ευρεία κατανομή της εξουσίας στους πολίτες.  Αυτή η προοπτική αποτελεί αντίσταση στην ολοένα και πιο ισχυρή κυριαρχία της οικονομίας των μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών επί της Πολιτικής. Ας σκεπτούμε ότι σήμερα 62 άνθρωποι κατέχουν πλούτο όσο τα 3,5 δισεκατομμύρια φτωχοί του πλανήτη, σύμφωνα  με τη φετινή έκθεση της Oxfam. Είναι η πιο μεγάλη ανισότητα της ανθρώπινης ιστορίας.

Η εξουσία δεν ενοικεί μόνο στους επίσημους δημοκρατικούς θεσμούς. Βρίσκεται στις οικογενειακές σχέσεις, στις φυλετικές σχέσεις, στα σχολεία, στα ΜΜΕ, στο χώρο εργασίας, στην επιστήμη, στην εκκλησία, στην τέχνη. Κι εδώ γίνονται σκληροί αγώνες για τον εκδημοκρατισμό.

Πέραν αυτών διαφορετικές είναι οι αντιλήψεις και οι προσεγγίσεις για το συμφέρον στην Πολιτική και στη δημοκρατία. Ο Σωκράτης, στην Πολιτεία του Πλάτωνα, καταφέρεται εναντίον των συμφερόντων. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι υπονομεύουν την κοινωνία και για το λόγο αυτό βάζει τους φιλοσόφους-βασιλιάδες στην εξουσία να είναι δίχως οικογένεια και ιδιωτική περιουσία. Οι σύγχρονοι  ρεπουμπλικάνοι, από τον Αμερικάνο Αλεξάντερ ως πολλούς σημερινούς φιλελεύθερους, μολονότι δεν ασπάζονται απόψεις του Σωκράτη προσπαθούν να καταστείλουν συμφέροντα και πάθη.   

Αντιθέτως, σοσιαλιστές και μαρξιστές θεωρούν αναπόφευκτα τα συμφέροντα των κοινωνικών τάξεων, μερίδων και στρωμάτων και ότι η καταστολή αφοπλίζουν των πολλών στον αγώνα εναντίον των κατόχων εξουσίας και πλούτου, δηλαδή αυτών που κυριαρχούν στην Πολιτική και την οικονομία.

Σε ποιες μορφές δημοκρατίας καταλήγουν αυτές οι θεωρήσεις;

1.    Κλασική δημοκρατία που βασιζόταν στην πόλη-κράτος. Μορφή άμεσης δημοκρατίας Στην Αρχαία Αθήνα κυριαρχούσε η δημοκρατία των μαζικών συνελεύσεων των πολιτών.

2.    Προστατευτική (αστική) Δημοκρατία. 17 και 18 αιώνες. Αποσκοπούσε στην  προστασία των πολιτών από την αυθαιρεσία   της κυβέρνησης  την κατοχύρωση των φυσικών δικαιωμάτων των πολιτών και την ψηφοφορία εκλογής του νομοθετικού σώματος. Ουσιαστικά ένα σύστημα συναινετικής διακυβέρνησης με μια αντιπροσωπευτική συνέλευση. Η ελευθερία προστατεύεται με το μηχανισμό των διαχωρισμών των λειτουργιών (εκτελεστική, νομοθετική, δικαστική).  

3.    Αναπτυξιακή δημοκρατία. Το μοντέλο του Jean-Jacques Rousseau που στηρίζεται στην Γενική Βούληση. Το γενικό καλό  ισοδυναμεί με το γενικό αυθεντικό συμφέρον του συλλογικού σώματος. Η βούληση όλων  προϋποθέτει την ανιδιοτελή δράση. Το σύστημα της ριζοσπαστικής ανάπτυξης προϋποθέτει την οικονομική ισότητα.

4.    Λαϊκή (προλεταριακή) δημοκρατία. Ο Karl Marx τοποθετούσε την αρχή της δημοκρατίας σε ένα  πλαίσιο ισότητας με βάση την κοινή ιδιοκτησία του πλούτου που μετά την ανατροπή του καπιταλισμού ανθούσε η γνήσια δημοκρατία. Με την οριστική κατάργηση των εκμεταλλευτριών τάξεων   θα επέλθει ο μαρασμός του κράτος καθώς η κοινωνία θα είναι αταξική.

5.    Ριζοσπαστική δημοκρατία. Η θεωρία αυτή διατυπώθηκε από τους  Ernesto Laclau και Chantal Mouffe που ισχυρίζονται  ότι τα κοινωνικά κινήματα που προσπαθούν να δημιουργήσουν κοινωνική και πολιτική χρειάζονται στρατηγική που να αμφισβητεί  τις νεοφιλελεύθερες και νεοφιλελεύθερες έννοιες περί δημοκρατίας. Αυτό σημαίνει διεύρυνση και επέκταση της φιλελεύθερης έννοιας της δημοκρατίας που βασίζεται  στην ελευθερία ώστε να περιληφθεί η διαφορά.  Στον κόσμο, σε μια χώρα ακόμα και σε ένα κοινωνικό κίνημα υπάρχει πλειάδα διαφορών που αντιστέκονται στην συναίνεση. Η ριζοσπαστική δημοκρατική όχι μόνο αποδέχεται τη διαφορά, τη διαφωνία και τους ανταγωνισμούς αλλά και στηρίζονται σε αυτές. Bασίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχουν καταπιεστικές σχέσεις εξουσίας στην κοινωνία και ότι θα πρέπει να γίνουν ορατές αυτές οι καταπιεστικές σχέσεις και την οικοδόμηση της δημοκρατίας γύρω από τη διαφορά και τη διαφωνία, οι καταπιεστικές σχέσεις εξουσίας που υπάρχουν στην κοινωνία είναι σε θέση να έρθουν στο προσκήνιο έτσι ώστε να μπορούν να αμφισβητηθούν.

6.    H εναλλακτική πρόταση προβλέπει τη δημοκρατική ανασυγκρότηση την Άμεση Δημοκρατία σε συνδυασμό με τους θεσμούς της έμμεσης και της συμμετοχικής δημοκρατίας. Οι τοπικές πρωτοβουλίες πολιτών με συλλογή υπογραφών, τα δημοψηφίσματα, οι γενικές συνελεύσεις, η ανάκληση αξιωματούχων θεωρούνται προσπάθειες στην κατεύθυνση της ανάπτυξης της άμεσης δημοκρατίας.

Στο τοπικό επίπεδο η συμμετοχική δημοκρατία εφαρμόζεται με διάφορους τρόπους. Η πιο απλή μέθοδος είναι η συγκρότηση και λειτουργία των συμβουλευτικών συμβουλίων γειτονιάς που θεωρητικά είναι ανοιχτά σε όλους τους κατοίκους. Έτσι, δίνεται η δυνατότητα στους «απλούς πολίτες» να λένε τις απόψεις τους για τοπικά δημοτικά ζητήματα. Όσο, όμως, η διαδικασία είναι μόνο συμβουλευτική οι περισσότεροι πολίτες αρνούνται τη συμμετοχή αφού δεν βγαίνει πραγματικό αποτέλεσμα που να αλλάζει θετικά η ζωή τους. Αντιθέτως, μία ευρέως διαδεδομένη πρακτική είναι αυτή του δημοτικού «συμμετοχικού προϋπολογισμού» που ξεκίνησε από την πόλη της Βραζιλίας Πόρτο Αλέγκρε (Λιμάνι της Χαράς, πόλη 1,2 εκατομμυρίων κατοίκων). Η περίπτωση αυτή είναι η ριζοσπαστικοποίηση του «εκδημοκρατισμού της δημοκρατίας». Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός ενέπνευσε δεκάδες κινήματα στην Ευρώπη και στην Λατινική Αμερική.

ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΡΏΤΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΉ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΜΕ ΘΕΣΜΟΥΣ ΑΜΕΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΑ:
-Οι ρίζες της δημοκρατικής παράδοσης στη μεσαιωνική Ιταλία http://www.epohi.gr/portal/theoria/16038-oi-rizes-tis-dimokratikis-paradosis-sti-mesaioniki-italia
-ΕΛΒΕΤΙΑ: Καπιταλισμός και «άμεση δημοκρατία» http://www.epohi.gr/portal/theoria/16101-elvetia-kapitalismos-kai-amesi-dimokratia
-ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΓΕΡΜΑΝΙΑ: Τοπικά δημοψηφίσματα και δημοκρατία

http://www.epohi.gr/portal/theoria/16100-gallia-kai-germania-topika-dimopsifismata-kai-dimokratia

Θανάσης Τσακίρης

Δημοκρατίες υπάρχουνε πολλές, Δημοκρατία όμως μία!-- 2ο μέρος

Ποια ήταν τα ιδεώδη της αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας;
- Ισότητα
- Ελευθερία
- Σεβασμός του Νόμου και της Δικαιοσύνη
Σε κανένα από τα έργα των μεγάλων φιλοσόφων και ιστορικών της αρχαιότητας δεν μπορούμε να βρούμε λεπτομερειακή ανάλυση και περιγραφή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Οι πηγές που χρησιμοποιούνται για να συγκροτήσουμε την εικόνα μας είναι διάφορα αποσπάσματα κειμένων, ευρήματα αρχαιολογικών και ιστορικών ερευνών και, όπως γράφει ο Ντέιβιντ Χελντ «το έργο της κριτικής ‘αντιπολίτευσης’» του δημοκρατικού πολιτεύματος, όπως ο Αριστοτέλης και ο Πλάτωνας. Τα πολιτικά ιδεώδη της Αθηναϊκής τα εξέθεσε ο Περικλής στον Επιτάφιο. Περιγράφει μια κοινότητα όπου:
- Όλοι οι πολίτες μπορούν, κι επιπλέον οφείλουν, να συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας κοινής ζωής.
- Ο δήμος είχε κυρίαρχη εξουσία στις νομοθετικές και δικαστικές λειτουργίες (άμεση συμμετοχή στις κρατικές υποθέσεις).
- Υπήρχε γενική αναγνώριση της αρχής της δημόσιας αρετής (το «δημόσιο» και το «ιδιωτικό»).
- Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του πολίτη συνδέονταν με τη δική του θέση. Εκπορεύονταν από τη δική του ύπαρξη ως πολίτη. Ήταν, δηλαδή, δημόσια δικαιώματα και καθήκοντα.
- Η ενάρετη ζωή ήταν δυνατή μόνο στην πόλη.
- Ο πολίτης, ενεργός και δραστήριος, εντασσόταν σε μια διαδικασία αυτοκυβέρνησης: οι κυβερνώντες έπρεπε να είναι και κυβερνώμενοι.
- Λάμβαναν χώρα «σωστές συζητήσεις», δηλαδή ελεύθερος και απρόσκοπτος διάλογος. Εγγύηση του διαλόγου αυτού ήταν η ισηγορία, δηλαδή το ισότιμο δικαίωμα ομιλίας στο κυρίαρχο όργανο που ήταν η Εκκλησία του Δήμου.
- Οι άνθρωποι διέθεταν τη δυνατότητα, παρά τις διαφορές ως προς την προέλευση και τις ιδιότητες, να εκφράζουν και να μεταβάλλουν την ιδέα τους για το αγαθό μέσω της πολιτικής αλληλεπίδρασης.
- Οι αποφάσεις λαμβάνονταν στη βάση του επιχειρήματος (πειθώ) και όχι στηριζόμενες στο έθιμο, τη συνήθεια ή τη γυμνή βία.
- Ο Νόμος αντιπαραθετόταν στην Τυραννία κι επομένως η Ελευθερία συνεπαγόταν το σεβασμό του Νόμου.
- Οι ιδέες του κράτους δικαίου, της ορθής διαδικασίας και της συνταγματικής κυβέρνησης βρίσκουν την πρώτη έκφρασή τους στην Πολιτική της Αθηναϊκής πόλης-κράτος.
Περιγραφή της Δημοκρατίας από τον Αριστοτέλη.

Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η Ελευθερία. Μόνο σε αυτό το πολίτευμα απολαμβάνουν την ελευθερία κι επιπλέον γιατί κατ’ εξοχήν στόχος (end) της δημιουργίας της είναι η ελευθερία.
Κύριο χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το ότι ο κάθε πολίτης γίνεται εκ περιτροπής άρχων και αρχόμενος, καθόσον ότι το δημοκρατικό δίκαιο στηρίζεται στην κατ’ αριθμόν ισότητα και όχι στην κατ’ αξίαν ισότητα κι έτσι κάθε πολίτης έχει ίσα δικαιώματα.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το να ζει κανείς όπως θέλει. Αυτό είναι αποτέλεσμα της ελευθερίας ενώ αποτέλεσμα της δουλείας είναι να μην μπορεί ο δούλος όπως θέλει. Με βάση αυτή την αρχή ο πολίτης δεν υπόκειται σε καμία εξουσία.
Δημοκρατικοί είναι οι εξής θεσμοί:
- Το να εκλέγονται όλοι οι άρχοντες από όλους τους πολίτες.
- Το να γίνονται άρχοντες όλοι καθενός από τους πολίτες κάθε πολίτης εκ περιτροπής άρχων όλων των πολιτών.
- Το να δίνονται τα πολιτικά αξιώματα διά κληρώσεων ή όλα ή όσα δεν έχουν ανάγκη πείρας ή ειδικών γνώσεων.
- Το να μην απαιτείται κανένα εισόδημα ή να απαιτείται το ελάχιστο δυνατό για να εκλεγεί κάποιος σε πολιτικό αξίωμα.
- Το να μην μπορεί να αναλάβει κανείς το ίδιο αξίωμα δύο φορές πριν το αναλάβουν όλοι οι δικαιούμενοι ή τουλάχιστον σπάνια και μόνο τα σπουδαία εκτός των πολεμικών.
- Το να είναι μικρή η περιοχή της εξουσίας κάθε άρχοντα ή για όλα τα αξιώματα ή για όσο δυνατόν τα περισσότερα.
- Το να γίνονται δικαστές όλοι οι πολίτες, και από όλους, με γενική αρμοδιότητα για όλες τις υποθέσεις και έχουσες με την κυριαρχία της πόλης.
- Το να είναι κυρίαρχη η Εκκλησία του Δήμου για όλα τα ζητήματα, καμία δε αρχή να μην είναι κυρίαρχη για κανένα ζήτημα ή για όσο το δυνατόν λιγότερα ή για τα σπουδαιότερα και η Βουλή να αποφαίνεται ως κυρίαρχο σώμα.

Συμπεράσματα:
- Η ισότητα είναι η πραγματική πρακτική βάση της ελευθερίας.
- Η ισότητα είναι η ηθική βάση της ελευθερίας.
Θεσμικά χαρακτηριστικά

Ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας της αρχαίας Αθηναϊκής δημοκρατίας ενέπνευσε τους Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς καθώς και την Παρισινή Κομμούνα (1871).
ΠΟΛΙΤΕΣ
(Αθηναίοι άνδρες άνω των 20 χρόνων, διαιρεμένοι σε δέκα «φυλές», σύμφωνα με τον τόπο διαμονής τους)
(Οι φυλές καλύπτουν περίπου ένα σύνολο 140 δήμων που ήταν μονάδες τοπικής διοίκησης)
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ
(Το κυρίαρχο όργανο, με 40 τουλάχιστον συνόδους καθ’ έτος. Υπήρχε απαρτία όταν συγκεντρώνονταν 6.000 πολίτες για τακτικές συνόδους και άλλες ειδικές περιπτώσεις.)

ΒΟΥΛΗ ΤΩΝ 500
(Εκτελεστικό και καθοδηγητικό όργανο της Εκκλησίας του Δήμου, αποτελούμενο από άνδρες άνω των 30 χρόνων)

Θέματα συζήτησης στην Εκκλησία του Δήμου:
- Νομικό πλαίσιο για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης.
- Οικονομικά και άμεση φορολογία
- Οστρακισμός
- Εξωτερικές υποθέσεις: αξιολόγηση των στρατιωτικών και ναυτικών επιχειρήσεων, κήρυξη πολέμου, σύναψη ειρήνης.
Το ιδεώδες στη λήψη αποφάσεων ήταν η Συναίνεση (ομοφωνία). Σε περίπτωση διαφωνιών ή σύγκρουσης συμφερόντων ακολουθούσε ψηφοφορία. Η ψηφοφορία δεν χρησίμευε μόνο για την ακριβή καταγραφή των διαφορετικών γνωμών αλλά ήταν και ένας διαδικαστικός μηχανισμός για την νομιμοποίηση μιας λύσης σε επείγοντα θέματα και προβλήματα.
Η Εκκλησία του Δήμου ήταν ιδιαίτερα πολυπληθές πολιτικό σώμα και η συγκρότηση των ημερησίων διατάξεων των συνελεύσεών της ήταν κάτι σαν σταυρόλεξο για πάρα πολύ δυνατούς λύτες, όπως θα λέγαμε σήμερα. Το ίδιο ίσχυε και την προπαρασκευή των νομοσχεδίων και για την έναρξη πολιτικών πρωτοβουλιών. Γι’ αυτό το λόγο στην υποβοήθηση των εργασιών της Εκκλησίας του Δήμου υπήρχε το πιο ευέλικτο σώμα της Πρυτανεύουσας Φυλής 50 ατόμων που είχε θητεία για ένα μήνα. Στην Πρυτανεύουσα Φυλή προέδρευε ένας Επιστάτης (μονοήμερη θητεία). Η Εκκλησία του Δήμου εξέλεγε επίσης τους 10 Στρατηγούς για τους οποίους δινόταν δυνατότητα πολλαπλών ανανεώσεων της θητείας της.
Τα δικαστήρια είχαν οργανωθεί σαν την Εκκλησία του Δήμου. Ήταν ένα πολυπληθές σώμα 201- 501 ενόρκων πολιτών (συχνά και περισσότεροι).
Οι εκτελεστικές λειτουργίες της πόλης ήταν στη δικαιοδοσία των Δημάρχων των οποίων η εξουσία διαχεόταν σε ένα 10μελές συμβούλιο. Οι Δήμαρχοι εκλέγονταν μόνο για μια δωδεκάμηνη θητεία και δικαιούνταν μόνο δύο θητείες στη ζωή τους.
Οι δέκα φυλές έστελναν στη Βουλή 50 από εκπροσώπους η καθεμιά. Οι Δήμοι πρότειναν υποψήφιους σε αναλογία με τον πληθυσμό τους για να τους εκπροσωπούν στη Βουλή των 500 και σε άλλα αξιώματα. Η αρχικά εκλογή των υποψηφίων γινόταν με κλήρωση. Αυτοί που εκλέγονταν αποτελούσαν ένα σώμα. Τελικά, πάλι με κλήρωση εκλέγονταν αυτοί που θα ασκούσαν τα καθήκοντα του αξιώματος. Έτσι, θα γινόταν πράξη η αρχή της ίσης πιθανότητας εκλογής σε δημόσιο αξίωμα. Η θητεία ήταν σύντομη και δεν προβλεπόταν δικαίωμα ανανέωσης. Οι εκλεγέντες λάμβαναν μια αποζημίωση για την άσκηση των καθηκόντων τους και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτή χορηγείτο στα μέλη της Εκκλησίας του Δήμου.
Συστήματα λογοδοσίας των αρχόντων:
- Εναλλαγή καθηκόντων
- Κλήρωση
- Άμεση εκλογή
Σκοπός ήταν να αποφεύγονται οι κίνδυνοι άσκησης αυταρχικής πολιτικής και σχηματισμού εκλογικής πελατείας.
Ο μη καθολικός χαρακτήρας της Αθηναϊκής δημοκρατίας

Η κλασική πόλη-κράτος χαρακτηριζόταν από:
- Ενότητα
- Αλληλεγγύη
- Συμμετοχή
- Αυστηρός περιορισμός του δικαιώματος του πολίτη
Οι αρνητικές πλευρές της Αθηναϊκής δημοκρατίας κρινόμενη με τα σημερινά κριτήρια ήταν σημαντικές. Πρώτα από όλα ήταν υπόθεση αποκλειστικά ελεύθερων ανδρών ηλικίας 30 ετών και πάνω. Επρόκειτο, λοιπόν, για μια πατριαρχική πολιτεία και κοινωνία. Οι γυναίκες δεν διέθεταν πολιτικά δικαιώματα και τα κοινωνικά δικαιώματά τους ήταν περιορισμένα. Οι παντρεμένες γυναίκες είχαν κάποια παραπάνω δικαιώματα από τις ανύπανδρες . Επίσης δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα ούτε οι «μέτοικοι» ακόμα και αν γενιές επί γενεών ζούσαν εκεί ούτε, βεβαίως, οι «δούλοι» που αποτελούσαν την πλειονότητα (80.000-100.000 ή 60%) των κατοίκων. Άρα, για να είναι η αθηναϊκή δημοκρατία σε θέση να «μεγαλουργεί» έπρεπε να στηρίζεται στην πολιτικά μη αναγνωρισμένη εργασία και οικιακή υπηρεσία των γυναικών, των παιδιών και των δούλων. Επρόκειτο για την «τυραννία των πολιτών». Αλλά, ακόμη, και μεταξύ των πολιτών η ισότιμη κοινωνική θέση δεν σήμαινε και δυνατότητα ισοδύναμης άσκησης πολιτικής.

Συνεχίζεται...

Θανάσης Τσακίρης

Δημοκρατίες υπάρχουνε πολλές, Δημοκρατία όμως μία!-- 2ο μέρος

Ποια ήταν τα ιδεώδη της αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας;
- Ισότητα
- Ελευθερία
- Σεβασμός του Νόμου και της Δικαιοσύνη
Σε κανένα από τα έργα των μεγάλων φιλοσόφων και ιστορικών της αρχαιότητας δεν μπορούμε να βρούμε λεπτομερειακή ανάλυση και περιγραφή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Οι πηγές που χρησιμοποιούνται για να συγκροτήσουμε την εικόνα μας είναι διάφορα αποσπάσματα κειμένων, ευρήματα αρχαιολογικών και ιστορικών ερευνών και, όπως γράφει ο Ντέιβιντ Χελντ «το έργο της κριτικής ‘αντιπολίτευσης’» του δημοκρατικού πολιτεύματος, όπως ο Αριστοτέλης και ο Πλάτωνας. Τα πολιτικά ιδεώδη της Αθηναϊκής τα εξέθεσε ο Περικλής στον Επιτάφιο. Περιγράφει μια κοινότητα όπου:
- Όλοι οι πολίτες μπορούν, κι επιπλέον οφείλουν, να συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας κοινής ζωής.
- Ο δήμος είχε κυρίαρχη εξουσία στις νομοθετικές και δικαστικές λειτουργίες (άμεση συμμετοχή στις κρατικές υποθέσεις).
- Υπήρχε γενική αναγνώριση της αρχής της δημόσιας αρετής (το «δημόσιο» και το «ιδιωτικό»).
- Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του πολίτη συνδέονταν με τη δική του θέση. Εκπορεύονταν από τη δική του ύπαρξη ως πολίτη. Ήταν, δηλαδή, δημόσια δικαιώματα και καθήκοντα.
- Η ενάρετη ζωή ήταν δυνατή μόνο στην πόλη.
- Ο πολίτης, ενεργός και δραστήριος, εντασσόταν σε μια διαδικασία αυτοκυβέρνησης: οι κυβερνώντες έπρεπε να είναι και κυβερνώμενοι.
- Λάμβαναν χώρα «σωστές συζητήσεις», δηλαδή ελεύθερος και απρόσκοπτος διάλογος. Εγγύηση του διαλόγου αυτού ήταν η ισηγορία, δηλαδή το ισότιμο δικαίωμα ομιλίας στο κυρίαρχο όργανο που ήταν η Εκκλησία του Δήμου.
- Οι άνθρωποι διέθεταν τη δυνατότητα, παρά τις διαφορές ως προς την προέλευση και τις ιδιότητες, να εκφράζουν και να μεταβάλλουν την ιδέα τους για το αγαθό μέσω της πολιτικής αλληλεπίδρασης.
- Οι αποφάσεις λαμβάνονταν στη βάση του επιχειρήματος (πειθώ) και όχι στηριζόμενες στο έθιμο, τη συνήθεια ή τη γυμνή βία.
- Ο Νόμος αντιπαραθετόταν στην Τυραννία κι επομένως η Ελευθερία συνεπαγόταν το σεβασμό του Νόμου.
- Οι ιδέες του κράτους δικαίου, της ορθής διαδικασίας και της συνταγματικής κυβέρνησης βρίσκουν την πρώτη έκφρασή τους στην Πολιτική της Αθηναϊκής πόλης-κράτος.
Περιγραφή της Δημοκρατίας από τον Αριστοτέλη.

Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η Ελευθερία. Μόνο σε αυτό το πολίτευμα απολαμβάνουν την ελευθερία κι επιπλέον γιατί κατ’ εξοχήν στόχος (end) της δημιουργίας της είναι η ελευθερία.
Κύριο χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το ότι ο κάθε πολίτης γίνεται εκ περιτροπής άρχων και αρχόμενος, καθόσον ότι το δημοκρατικό δίκαιο στηρίζεται στην κατ’ αριθμόν ισότητα και όχι στην κατ’ αξίαν ισότητα κι έτσι κάθε πολίτης έχει ίσα δικαιώματα.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το να ζει κανείς όπως θέλει. Αυτό είναι αποτέλεσμα της ελευθερίας ενώ αποτέλεσμα της δουλείας είναι να μην μπορεί ο δούλος όπως θέλει. Με βάση αυτή την αρχή ο πολίτης δεν υπόκειται σε καμία εξουσία.
Δημοκρατικοί είναι οι εξής θεσμοί:
- Το να εκλέγονται όλοι οι άρχοντες από όλους τους πολίτες.
- Το να γίνονται άρχοντες όλοι καθενός από τους πολίτες κάθε πολίτης εκ περιτροπής άρχων όλων των πολιτών.
- Το να δίνονται τα πολιτικά αξιώματα διά κληρώσεων ή όλα ή όσα δεν έχουν ανάγκη πείρας ή ειδικών γνώσεων.
- Το να μην απαιτείται κανένα εισόδημα ή να απαιτείται το ελάχιστο δυνατό για να εκλεγεί κάποιος σε πολιτικό αξίωμα.
- Το να μην μπορεί να αναλάβει κανείς το ίδιο αξίωμα δύο φορές πριν το αναλάβουν όλοι οι δικαιούμενοι ή τουλάχιστον σπάνια και μόνο τα σπουδαία εκτός των πολεμικών.
- Το να είναι μικρή η περιοχή της εξουσίας κάθε άρχοντα ή για όλα τα αξιώματα ή για όσο δυνατόν τα περισσότερα.
- Το να γίνονται δικαστές όλοι οι πολίτες, και από όλους, με γενική αρμοδιότητα για όλες τις υποθέσεις και έχουσες με την κυριαρχία της πόλης.
- Το να είναι κυρίαρχη η Εκκλησία του Δήμου για όλα τα ζητήματα, καμία δε αρχή να μην είναι κυρίαρχη για κανένα ζήτημα ή για όσο το δυνατόν λιγότερα ή για τα σπουδαιότερα και η Βουλή να αποφαίνεται ως κυρίαρχο σώμα.

Συμπεράσματα:
- Η ισότητα είναι η πραγματική πρακτική βάση της ελευθερίας.
- Η ισότητα είναι η ηθική βάση της ελευθερίας.
Θεσμικά χαρακτηριστικά

Ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας της αρχαίας Αθηναϊκής δημοκρατίας ενέπνευσε τους Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς καθώς και την Παρισινή Κομμούνα (1871).
ΠΟΛΙΤΕΣ
(Αθηναίοι άνδρες άνω των 20 χρόνων, διαιρεμένοι σε δέκα «φυλές», σύμφωνα με τον τόπο διαμονής τους)
(Οι φυλές καλύπτουν περίπου ένα σύνολο 140 δήμων που ήταν μονάδες τοπικής διοίκησης)
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ
(Το κυρίαρχο όργανο, με 40 τουλάχιστον συνόδους καθ’ έτος. Υπήρχε απαρτία όταν συγκεντρώνονταν 6.000 πολίτες για τακτικές συνόδους και άλλες ειδικές περιπτώσεις.)

ΒΟΥΛΗ ΤΩΝ 500
(Εκτελεστικό και καθοδηγητικό όργανο της Εκκλησίας του Δήμου, αποτελούμενο από άνδρες άνω των 30 χρόνων)

Θέματα συζήτησης στην Εκκλησία του Δήμου:
- Νομικό πλαίσιο για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης.
- Οικονομικά και άμεση φορολογία
- Οστρακισμός
- Εξωτερικές υποθέσεις: αξιολόγηση των στρατιωτικών και ναυτικών επιχειρήσεων, κήρυξη πολέμου, σύναψη ειρήνης.
Το ιδεώδες στη λήψη αποφάσεων ήταν η Συναίνεση (ομοφωνία). Σε περίπτωση διαφωνιών ή σύγκρουσης συμφερόντων ακολουθούσε ψηφοφορία. Η ψηφοφορία δεν χρησίμευε μόνο για την ακριβή καταγραφή των διαφορετικών γνωμών αλλά ήταν και ένας διαδικαστικός μηχανισμός για την νομιμοποίηση μιας λύσης σε επείγοντα θέματα και προβλήματα.
Η Εκκλησία του Δήμου ήταν ιδιαίτερα πολυπληθές πολιτικό σώμα και η συγκρότηση των ημερησίων διατάξεων των συνελεύσεών της ήταν κάτι σαν σταυρόλεξο για πάρα πολύ δυνατούς λύτες, όπως θα λέγαμε σήμερα. Το ίδιο ίσχυε και την προπαρασκευή των νομοσχεδίων και για την έναρξη πολιτικών πρωτοβουλιών. Γι’ αυτό το λόγο στην υποβοήθηση των εργασιών της Εκκλησίας του Δήμου υπήρχε το πιο ευέλικτο σώμα της Πρυτανεύουσας Φυλής 50 ατόμων που είχε θητεία για ένα μήνα. Στην Πρυτανεύουσα Φυλή προέδρευε ένας Επιστάτης (μονοήμερη θητεία). Η Εκκλησία του Δήμου εξέλεγε επίσης τους 10 Στρατηγούς για τους οποίους δινόταν δυνατότητα πολλαπλών ανανεώσεων της θητείας της.
Τα δικαστήρια είχαν οργανωθεί σαν την Εκκλησία του Δήμου. Ήταν ένα πολυπληθές σώμα 201- 501 ενόρκων πολιτών (συχνά και περισσότεροι).
Οι εκτελεστικές λειτουργίες της πόλης ήταν στη δικαιοδοσία των Δημάρχων των οποίων η εξουσία διαχεόταν σε ένα 10μελές συμβούλιο. Οι Δήμαρχοι εκλέγονταν μόνο για μια δωδεκάμηνη θητεία και δικαιούνταν μόνο δύο θητείες στη ζωή τους.
Οι δέκα φυλές έστελναν στη Βουλή 50 από εκπροσώπους η καθεμιά. Οι Δήμοι πρότειναν υποψήφιους σε αναλογία με τον πληθυσμό τους για να τους εκπροσωπούν στη Βουλή των 500 και σε άλλα αξιώματα. Η αρχικά εκλογή των υποψηφίων γινόταν με κλήρωση. Αυτοί που εκλέγονταν αποτελούσαν ένα σώμα. Τελικά, πάλι με κλήρωση εκλέγονταν αυτοί που θα ασκούσαν τα καθήκοντα του αξιώματος. Έτσι, θα γινόταν πράξη η αρχή της ίσης πιθανότητας εκλογής σε δημόσιο αξίωμα. Η θητεία ήταν σύντομη και δεν προβλεπόταν δικαίωμα ανανέωσης. Οι εκλεγέντες λάμβαναν μια αποζημίωση για την άσκηση των καθηκόντων τους και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτή χορηγείτο στα μέλη της Εκκλησίας του Δήμου.
Συστήματα λογοδοσίας των αρχόντων:
- Εναλλαγή καθηκόντων
- Κλήρωση
- Άμεση εκλογή
Σκοπός ήταν να αποφεύγονται οι κίνδυνοι άσκησης αυταρχικής πολιτικής και σχηματισμού εκλογικής πελατείας.
Ο μη καθολικός χαρακτήρας της Αθηναϊκής δημοκρατίας

Η κλασική πόλη-κράτος χαρακτηριζόταν από:
- Ενότητα
- Αλληλεγγύη
- Συμμετοχή
- Αυστηρός περιορισμός του δικαιώματος του πολίτη
Οι αρνητικές πλευρές της Αθηναϊκής δημοκρατίας κρινόμενη με τα σημερινά κριτήρια ήταν σημαντικές. Πρώτα από όλα ήταν υπόθεση αποκλειστικά ελεύθερων ανδρών ηλικίας 30 ετών και πάνω. Επρόκειτο, λοιπόν, για μια πατριαρχική πολιτεία και κοινωνία. Οι γυναίκες δεν διέθεταν πολιτικά δικαιώματα και τα κοινωνικά δικαιώματά τους ήταν περιορισμένα. Οι παντρεμένες γυναίκες είχαν κάποια παραπάνω δικαιώματα από τις ανύπανδρες . Επίσης δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα ούτε οι «μέτοικοι» ακόμα και αν γενιές επί γενεών ζούσαν εκεί ούτε, βεβαίως, οι «δούλοι» που αποτελούσαν την πλειονότητα (80.000-100.000 ή 60%) των κατοίκων. Άρα, για να είναι η αθηναϊκή δημοκρατία σε θέση να «μεγαλουργεί» έπρεπε να στηρίζεται στην πολιτικά μη αναγνωρισμένη εργασία και οικιακή υπηρεσία των γυναικών, των παιδιών και των δούλων. Επρόκειτο για την «τυραννία των πολιτών». Αλλά, ακόμη, και μεταξύ των πολιτών η ισότιμη κοινωνική θέση δεν σήμαινε και δυνατότητα ισοδύναμης άσκησης πολιτικής.

Συνεχίζεται...

Θανάσης Τσακίρης